İstanbul’un Kaybolan Camileri: Fatih-Sarıgüzel Öksüzce Hatip Cami-i Şerifi. Müfid Yüksel

 

İstanbul’un Kaybolan Camileri:

Fatih-Sarıgüzel  Öksüzce Hatip Cami-i Şerifi.

Müfid Yüksel

 

Cami, Fatih-Sarıgüzel’de, Hakperest Sokak ile, Öksüzce Hatip Sokak arasında, 2029 Ada, 21 Parselde yer almaktaydı.

Cami ile ilgili Ayvansarâtî’nin Hadikatu’l-Cevâmi’ adlı eserinde şu kayıtlar yer almaktadır:

“ Öksüzce Mescidi Der Kurb-ı Fenâri Ali Mescidi[1]

Öksüzce Mescidinin bâniyesi Dâye Hatun’dur. Vazîfesi Sultan Bâyezîd vakfından verilir. Mukâbilinde bir mektebi vardır. Mihrâbı önünde olan Çatalçeşme Gürcü Mehmed Paşa’nındır. Mahallesi vardır. (Ayvansarâyî, Hadîka, Yazma, 1231:27a; Matbu, 1281:1/50; Galitekin Yayını, 2001:91)

Bu kayıttan Camiin, II. Bayezid dönemi veya daha sonraki bir devirde inşa edildiği tahmin edilmektedir. Ancak, İstanbul Vakıfları Tahrir Defterinde yer alan bir kayıt da Camiin 984/1557 tarihinden önce inşâ edilmiş olduğunu kesin olarak ortaya koymaktadır.

“1432.Vakf-ı Kadın Bola

Vâkıfe-i mezburenin vakfiyesi zâyî olup lakin Davud Paşa nâibi Mevlâna Mehmed bin Ahmed’ün tokuz yüz seksendört zilhiccesi evâilinde vâkî olmış, Öksüz Mescidi İmamı Mevlâna Mahmud ibn Ramazan takriri ile yazılmış bir hucceti vardur ki, mazmunı zikrolunur: Huccet tarihinden mukaddem otuz yıldur ki, Pirincî mahallesinde sâkine Kadın Bola nâm hatun hâl-i hayâtında mahalle-i mezburede vâkî menzilini vakf itmişdür. Vakfiyye ihrâc idüp tescil itmiş ve şimdiye değin vakfiyyet üzere tasarruf oluna gelmişdür. Vakfiyye zâyidür deyu imam-ı mezbur ve ahâli-yi mahalle dahi bu üslûb üzere takrir idüp vakfiyyetine hükm olunup menzilini ve şurutını yazar:

Hâneha iki beyt-i süfla ve suffa (sofa) ve bi’r-i mâ ve cüneyne ve kenif mahdûd Hacı Edhem ve Memi mülkleri ve Vakf-ı Ali Çelebi ve tarîk-ı âmm ile

Şart-i Vâkife: Süknasını nefsine ba’deha evlâdına, ba’de’l-inkırâz icâreye virilüp Öksüz Mescidi’nde beş dâne kandil ve üç şem’ çerfâğına sarfola.”

(İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri, 1009/1600 Tarihli, 2004: 327)

Camiin ön/mihrap  tarafına 1035/1625-26 Tarihinde Sadrazam Gürcü Mehmed Paşa tarafından Çatal Çeşme yaptırılmış Çeşmenin sağ tarafının üstüne  Camiin minaresi yapılmıştır.

Gürcü Mehmed Paşa: Gürcü Mehmed Paşa Osmanlı Devleti’nde ilk Gürcü sadrazamdır. ilkin Sarayda Tavaşi ağalarından olup, Hasodabaşı olmuştur. H. 1013/1604 tarihinde vezirlik rütbesi ile Mısır valisi olmuş. Ardından aynı yıl Bosna valisi olmuş, 1018/1609’da Şam valisi, 1021/1612’de Erzurum valisi olmuştur. Daha sonra üçüncü vezir olarak kubbenişin ve üç kez sadaret kaymakamı, ardından, Zilka’de 1031/1622’de Lefkeli Mustafa Paşa yerine sadrazamlık mevkiine getirilmiştir. Rebiülâhir 1032/1623’te dört ay sonra azledilerek Rodos adasına nefyedilmiştir. 1033/1623-24 tarihinde, Sultan IV. Murad devrinde, tekrar sadaret kaymakamlığına getirilmiş. 1035/1626 tarihine kadar bu mevkide kalmış olup, 18 Şevvâl 1035/13 Temmuz 1626 tarihinde Topal Recep Paşa’nın desisesi ile boğdurulmuştur. Eyüp Camii’nde, Ebu Eyyub-i Ensari türbesinin yanındaki İbrahim Paşa türbesinde Semiz Ali Paşa’nın yanına defnedilmiştir. ( Osmanzâde Tâib Ahmed, 1271:71-72)

 

Mezarında şu manzum kitâbe vardır:

 

 

حضرت سلطان مراد كامكار

عمری افزون اوله راه میر دولتی

اول محمد نام اولان قائممقام

ایلدی دارالبقایه رحلتی

صدراعظم اومشیدی نیجه دم

حسبتا لله ایدر ایدی خدمتی

امری ایله پادشاه عالمڭ

سكه تصحیحنه ایتدی همّتی

فوتنه تاریخ ایچون هاتف آنڭ

ایده دیدی روحنه حقّ رحمتی

١٠٣٥

 

 

 

 

Hazret-i Sultân Murâd-ı kâmkâr

Ömri efzûn ola râh mîr-i devleti

Ol mehemmed nâm olan Kâimmakâm

Eyledi dâru’l-bekâya rıhleti

Sadr-ı a’zam olmışidi nice dem

Hasbeten Lillâh iderdi hizmeti

Emri ile pâdişah-ı âlemin

Sikke tashîhine itdi himmeti

Fevtine târih içün Hâtif ânın

İde didi ruhına Hakk rahmeti

1035

 

Gürcü Mehmed Paşa’nın çeşitli hayratı vardır. Okmeydanındaki Sofa (Namazgâh Ve Minber) bunun hayrıdır. Minber ve Mihrâbın 1034/1624 tarihli kitâbesi şu şekildedir:

 

 

بو مقامی یپدی چون گورجی محمد پاشا

گوردیلر آنی یرنده خیلی تحسین ایتدیلر

بر نمازگاه اولدی حقا شمدی اوق میدانینه

بو قضای بی نظیره تخم خیری صچدیلر

اولممشدی بو زمینه بوندن اوّل هیچ نظر

بو بنایی گوردیلر جاندن دعالر ایتدیلر

بو مقامی گوریجك هاتف دیدی تاریخنی

های محلنده عجیب محراب و منبر یاپدیلر

١٠٣٤

 

 

 

Bu makâmı yapdı çün Gürcü Mehmed Paşa

Gördiler ânı yerinde hayli Tahsîn etdiler

Bir namazgâh oldı Hakkâ şimdi Okmeydanına

Bu kazâ-yı bî-nazîre tohm-ı hayrı saçdılar

Olmamşdı bu zemîne bundan evvel hiç nazar

Bu binâyı gördiler cândan duâlar etdiler

Bu makâmı göricek Hâtif dedi târîhini

Hay mahallinde acîb mihrâb u minber yapdılar

1034

 

Bunun dışında Gürcü Mehmed Paşa’nın İstanbul’da dört önemli çeşmesi de bulunmaktadır. İlki Şehzâde Camii yakınında kayıp İbrahim Paşa Hamamının arkasındaki sokak içerisinde  bulunuyordu. Kitâbesi şu şekildeydi:

 

 

گورجی پاشا حضرت قائم مقام

اول محمّد نام محمود الصّفات

صو گیبی آقسه ایآغینه نوله

تشنگان سلسبیل التفات

ذاتیدر سرچشمۀ جود و كرم

بحر احسانی محیط كائنات

شربت آب زلال لطفیدر

عالمه سرمایۀ فیض حیات

خیر ایچون بر چشمه بنیاد ایتدیكم

وصفنی اشراب ایدر عذب فرات

دیدی هاتف منطقی تاریخنی

اولدی جاری چشمۀ آب حیات

١٠٣٥

 

 

 

 

Gürcü Paşa hazret-i kâimmakâm

Ol mehemmed nâm mahmûdu’s-sıfât

Su gibi aksa ayağına n’ola

Teşnegân-ı Selsebîl-i iltifât

Zâtıdır serçeşme-i cûd u kerem

Bahr-i ihsânı muhît-i kâinât

Şerbet-i âb-ı zülâl-i lütfudur

Âleme sermâye-i feyz-i hayât

Hayr içün bir çeşme bünyâd etdi kim

Vasfını işrâb eder azbun furât

Dedi Hâtif Mantıkî[6] târîhini

Oldı cârî çeşme-i âb-ı hayât

1035[7]

 

Çeşme, 1958 Yılında İbrahim Paşa hamamı ile birlikte imâr faaliyeti adı altında belediyece ortadan kaldırılmıştır.(Encümen Arşivi, No:529)

 

Gürcü Mehmed Paşa’nın bunun dışında Fatih’te üç çeşmesi daha bulunmaktadır. İlki Akdeniz caddesi ile Halıcılar Caddesi arasındaki Hakperest sokağında bugün arsası kalmış olan Öksüzce Hatip Camiinin önünde yer almaktadır. 1035/1625-26 tarihli çatal çeşme bakımsız halde halen ayakta olup, kitâbesi şudur:

 

 

نائل دولت اولان گورجی محمد پاشا

كم آڭا اولمش میسّر نیگ خصلت نیگ خو

صدر أعظم اولمش ایدی شمدی خود قائم مقام

خیر أعلا بولمغیچون ایلمشدی جست و جو

بولدی بر صوكه جهانده مثلی یوق

چشمه لر یاپدیردی حقا سوبسو

مسجد اوكسوزده الحق ایتدوگی چشمه ایچون

حق تعالی عفو ایده آنڭ خطاسن موبمو

هپ رضای حق ایچون وقف ایلدی

ایچسون آندن پیروبرنا ساده رو

لفظاً و معناً گورن تاریخنی تحسین ایدوب

بیڭ اوتوز بشده گلوب آقدی چو صو

١٠٣٥

 

 

 

Nâil-i devlet olan Gürcü Mehmed Paşa

Kim âna olmış müyesser nîg haslet nîg hû

Sadr-ı a’zam olmış idi şimdi hod kâimmakâm

Hayr-ı a’la bulmağiçün eylemişdi cüst u cû

Buldı bir su ki cihânda misli yok

Çeşmeler yapdırdı Hakka sû be sû

Mescid-i Öksüzde Elhakk etdüğü çeşme içün

Hakk Taâla afv ede ânın hatâsın mû be mû

Hep Rızâ-yı Hakk içün vakf eyledi

İçsün ândan pîr u Bernâ sâde-rû

Lafzen Ve Ma’nen gören târîhini Tahsîn edüp

Bin otuzbeş’de gelüp akdı çü su

1035

 

Bugün arsa haline gelmiş olan Öksüzce Hatip Camiinin taş minaresi bu çeşmenin duvarı üzerinde bulunmaktaydı.Minare kalıntıları Eski Eser Encümeni Arşivindeki dosyasında bulunan fotoğrafta görülebilmektedir. ( Eski eser Encümen Arşivi, No:28). Semavi Eyice’ye göre Camiin Çeşme üzerindeki minaresi, Yenibahçe’deki Hoca Attar Halil mescidi’nin minaresini andırmaktadır. (Eyice, 1962:34)

 

Cami 31 Mayıs 1334/1918’ deki yangında harap olmuş. Kalan duvar ve minare bakiyeleri ise zamanla yıkılmış bugün apartmanlar arasında kalan arsası ve haziresindeki  dört mezar şahidesi günümüze gelebilmiştir. (Fatih Camileri, 1991:188; Öz, 1997:113)

 

Mezar Şahidelerinde şu kitâbeler mevcuttur:

 

1-  Yeniçeri Mezar Şahidesi

 

 

هو الباقی

 

مرحوم و مغفور

الی رحمة ربّه الغفور

قره كوي قپوسنده

طقسان طقوز

جماعتڭ زعفران بوللی

قحوه جی حمزه استه

 

 

Huve’l-Bâkî

 

Merhum ve mağfûr

İla Rahmeti Rabbihi’l-Gafûr

Karaköy Kapusunda

Doksan dokuz

Cemaatin Za’faranbolulu

Kahveci Hamza Usta

(Gerisi Gömüde)

 

2-

 

يا حضرت قادر

 

يساری زاده محمّد عزّت بگڭ

مخدومی محمّد سعيد بگ

رحمة الله عليه

سنه ١٢٦٠

 

Ya Hazret-i Kâdir

 

Yesârîzâde Mehmed İzzet Beğ’in

Mahdumu Mehmed Said Beğ

Rahmetullahi Aleyh

Sene 1260

 

 

3-

 

الباقي

 

زيارتدن مراد بر دعادر

بوگون بڭا ايسه يارن سڭادر

مرحومه و مغفوره لها

عائشه خاتونڭ

روحنه فاتحه

سنه ١٢٣٢

 

El-Bâkî

Ziyaretten murâd bir duâdır

Bugün bana ise yarın sanadır

Merhûme ve Mağfûre leha

Aişe Hâtunun

Ruhuna Fâtiha

Sene 1232

 

4-

 

… عثمان

آغانڭ زوجه سی

مرحومه شريفه

زليخا خانم روحنه

فاتخه

سنه ١٢٤٤

فی ٥ ن

 

 

 

….Osman

Ağa’nın  zevcesi

Merhume Şerîfe

Züleyha Hânım ruhuna

Fatiha

Sene 1244  Fi 5 N.

 

 

Camiin ve Çeşmenin bu tarihlerde alınmış fotoğrafında görülen duvarlarında, Cami duvarların almaşık örgülü ve çatısının ahşap olduğu tesbit edilebilmektedir. (Eski eser Encümen Arşivi, No:28)

 

Bibliography

 

Ayvansarâyî, Hâfız Hüseyin, 1231. Hadikatu’l-Cevâmi, Yazma, Müstensih: Hattat Mustafa Rakım, İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi Yazmaları, TY. 8872

Ayvansarâyî, Hâfız Hüseyin, 1281. Hadîkatu’l-Cevâmi’, Cilt. 1-2, Matbaa-i Amire, İstanbul

Ayvansarâyî, Hâfız Hüseyin, 2001.Hadîkatu’l-Cevâmi’, Hazırlayan: A. Nezih Galitekin, İşaret Yayınları, İstanbul

 

Eski Eser Encümen Arşivi, 28, 529

 

Eyice, Semavi, 1962. İstanbul Minareleri, Güzel Sanatlar Akademisi, Türk Sanatı Tarihi Enstitüsü Yayınları:1,  Berksoy Matbaası, İstanbul

 

Fatih Camileri,1991.  Türkiye Diynet Vakfı Fatih Şubesi Yayınları, İstanbul.

 

Osmanzâde, Tâib Ahmed, 1271. Hadîkatu’l-Vüzerâ Ve Zeyilleri, Cerîde-i Havâdis Matbaası, İstanbul.

İstanbul Vakıfları Tahrîr Defteri 1009/1600 Tarihli, 2004. Hazırlayan: Doç. Dr. Mehmet Canatar, İstanbul Fetih Cemiyeti, Özal Matbaası, İstanbul

Öz, Tahsin, 1997. İstanbul Camileri, Cilt. 1-2. 3. Baskı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara

 

 

 

[1] Fenari İsa Camii olmalı. Muhtemelen Ayvansarâyî burada zuhul eseri olarak, Fenari İsa yerine, Fenari Ali adını kullanmış.

 

Gürcü Mehmed Paşa Çeşmesi (Çatalçeşme), Çeşmenin sağ köşesi üzerinde minare kalıntısı ve Camiin almaşık örgülü duvarları

Gürcü Mehmed Paşa Çeşmesi (Çatalçeşme) ‘nin Ve Minare Kalıntısının Çizimi. Semavi Eyice

Ayvansarâyî’nin Hadîkatu’l-Cevâmi’ Kitâbının Hattat M. Rakım Hattıyla Olan Nüshasında Öksüzce Hatip Camii. İÜ. Merkez Kütüp. TY. 8872

1261/1845 Tarihli Mühendishane Haritasında Öksüzce Hatip Camii. 172 No’lu Cami.

Ekrem Hakkı Ayverdi’nin Yayınladığı 1875-83 Tarihli Harita’da Öksüzce Hatip Camii.

1918 Tarihli Necip Bey’in İstanbul Haritasında Öksüzce Hatip Camii.

Camiin Kayıp Eser Paftasındaki Konumu..

Öksüzce Hatip Camiinin Bugünkü İmar Planlarındaki Konumu.

Çeşme Üzerindeki Minaresi Öksüzce Hatip Camiinin Minaresini Andıran, Bugün Kayıp Olan Yenibahçe-Hoca Halil Attar Namazgâhı-Mescidi..

Çeşme Üzerindeki Minaresi Öksüzce Hatip Camiinin Minaresini Andıran, Bugün Kayıp Olan Yenibahçe-Hoca Halil Attar Namazgâhı-Mescidi..

Öksüzce Hatip Camiinin Minaresinin Üzerinde Olduğu Hakperest Sokaktaki Gürcü Mehmed Paşa Çeşmesi (Çatal Çeşme) nin Bugünkü Durumu. Foto: Müfid Yüksel. 27.11.2016

Öksüzce Hatip Camiinin Minaresinin Üzerinde Olduğu Hakperest Sokaktaki Gürcü Mehmed Paşa Çeşmesi (Çatal Çeşme) nin Bugünkü Perişan Durumu. Foto: Müfid Yüksel. 27.11.2016

Öksüzce Hatip Camiinin Minaresinin Üzerinde Olduğu Hakperest Sokaktaki Gürcü Mehmed Paşa Çeşmesi (Çatal Çeşme) nin Bugünkü Perişan Durumu. Foto: Müfid Yüksel. 27.11.2016

Öksüzce Hatip Camiinin Minaresinin Üzerinde Olduğu Hakperest Sokaktaki Gürcü Mehmed Paşa Çeşmesi (Çatal Çeşme) nin Bugünkü Perişan Durumu. Foto: Müfid Yüksel. 27.11.2016

Öksüzce Hatip Camiinin Minaresinin Üzerinde Olduğu Hakperest Sokaktaki Gürcü Mehmed Paşa Çeşmesi (Çatal Çeşme) nin Bugünkü Perişan Durumu. Foto: Müfid Yüksel. 27.11.2016

Öksüzce Hatip Camiinin Dört Şahidenin Kaldığı Küçük Haziresinin Ve Cami Alanının Bugünkü Perişan Durumu. Foto: Müfid Yüksel. 27.11.2016

Öksüzce Hatip Camiinin Dört Şahidenin Kaldığı Küçük Haziresinin Ve Cami Alanının Bugünkü Perişan Durumu. Foto: Müfid Yüksel. 27.11.2016

Öksüzce Hatip Camiinin Alanının Bugünkü Perişan Durumu. Foto: Müfid Yüksel. 27.11.2016

Öksüzce Hatip Camiinin Dört Şahidenin Kaldığı Küçük Haziresinin Ve Cami Alanının Bugünkü Perişan Durumu. Foto: Müfid Yüksel. 27.11.2016

Öksüzce Hatip Camiinin Dört Şahidenin Kaldığı Küçük Haziresinin Ve Cami Alanının Bugünkü Perişan Durumu. Foto: Müfid Yüksel. 27.11.2016

Öksüzce Hatip Camiinin Küçük Haziresinde Yeniçeri Mezar Şâhidesi. 99. Ortadan Kahveci Hamza Usta..

Öksüzce Hatip Camiinin Küçük Haziresinde Yeniçeri Mezar Şâhidesi. 99. Ortadan Kahveci Hamza Usta..

Öksüzce Hatip Camiinin Küçük Haziresinde Yeniçeri Mezar Şâhidesi. 99. Ortadan Kahveci Hamza Usta..

Öksüzce Hatip Camiinin Küçük Haziresinde Yesarizâde Mehmed İzzet’in Mahdumu Mehmed Said Bey’in Mezar Şâhidesi..

Öksüzce Hatip Camiinin Küçük Haziresinde Yesarizâde Mehmed İzzet’in Mahdumu Mehmed Said Bey’in Mezar Şâhidesi..

Öksüzce Hatip Camiinin Küçük Haziresinde Aişe Hatun’un Mezar Şâhidesi..

Öksüzce Hatip Camiinin Küçük Haziresinde Aişe Hatun’un Mezar Şâhidesi.

Öksüzce Hatip Camiinin Küçük Haziresinde Osman Ağa’nın Zevcesi Şerîfe Züleyha Hanım’ın Mezar Şâhidesi.

Öksüzce Hatip Camiinin Küçük Haziresinde Osman Ağa’nın Zevcesi Şerîfe Züleyha Hanım’ın Mezar Şâhidesi.

 

İlk Yorumu Siz Yapın

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir